W skrócie: Zasada 180 stopni mówi, że wszystkie kamery stoją po jednej stronie osi akcji, czyli linii poprowadzonej między dwiema osobami, które na siebie patrzą. Dopóki jej pilnujesz, rozmówca A zawsze patrzy w prawą stronę kadru, a B w lewą, i widz wie, kto mówi do kogo. Postaw kamerę za tą linią, a po cięciu oboje będą patrzeć w tę samą stronę. Na drugą stronę da się przejść, tylko widz musi to przejście zobaczyć: ruch kamery, ujęcie na osi albo przebitka.
Ten tekst jest wyłącznie o osi. Gdzie posadzić rozmówców, skąd brać dźwięk i jak ułożyć dzień nagrania, opisuje poradnik jak nagrać wywiad wideo. Tu zostaje jedna linia, której kamera nie powinna przekraczać, i to, co się dzieje, kiedy jednak to zrobi.
Oś akcji: linia, której kamera nie przekracza
Oś akcji to wyobrażona linia między dwiema osobami, które ze sobą rozmawiają. Biegnie po linii ich spojrzeń, od oczu jednej do oczu drugiej. Jeśli w scenie jest jedna osoba, która idzie, oś biegnie wzdłuż jej drogi.
Ta linia dzieli plan na dwie połowy. Jedną wybierasz i w niej zostajesz. Tu stawiasz kamery: blisko, daleko, nisko, wysoko, z boku albo prawie na wprost, byle w tej samej połowie. Wokół rozmówców tworzy się półkole, 180 stopni, i stąd nazwa zasady.
Animacja pokazuje plan z góry. Dopóki kamera krąży po żółtym półkolu, każde ujęcie da się zmontować z każdym. Kiedy wychodzi za linię i robi się pomarańczowa, masz przeskok osi.
Pomyśl o meczu piłki nożnej oglądanym z trybuny. Drużyna w czerwonych koszulkach atakuje w prawo. Gdybyś w połowie akcji przeniósł się na trybunę naprzeciwko, ta sama drużyna nagle atakowałaby w lewo. Na boisku nic się nie zmieniło. Zmienił się Twój punkt widzenia, a widz w kinie ani przed telefonem nie wie, że przeszedłeś na drugą trybunę.
Jedna linia. Dwie połowy.
Nie myl tego z migawką 180°. To ustawienie czasu naświetlania, opisane w tekście o trójkącie ekspozycji. Ta sama liczba, zupełnie inna sprawa.
Przeskok osi: co widzi widz
Przeskok osi to cięcie z kamery po jednej stronie linii na kamerę po drugiej stronie. Na planie nikt się nie poruszył. Na ekranie świat się odwrócił.
Z dobrej strony A patrzy w prawo kadru, a B w lewo. Kiedy montujesz ich ujęcia jedno po drugim, mózg widza składa z nich rozmowę twarzą w twarz. Po przeskoku A nagle patrzy w lewo, w tę samą stronę co B. Na ekranie dwoje rozmówców patrzy w tę samą stronę, jakby oboje rozmawiali z kimś trzecim, kogo nie widać.
Przeskok odwraca trzy rzeczy naraz:
- Kierunek spojrzeń. Rozmówcy przestają na siebie patrzeć.
- Położenie w kadrze. Osoba, która w planie ogólnym siedziała z lewej, po cięciu siedzi z prawej.
- Kierunek ruchu. Ktoś szedł w prawo, a po cięciu idzie w lewo, jakby zawrócił.
Widz nie pomyśli „przeskok osi”. Poczuje tylko, że coś zgrzyta. I na chwilę zgubi wątek. W wywiadzie firmowym ta chwila wypada akurat wtedy, gdy gość mówi coś ważnego.
Zamiast robić cięcie za oś, niech kamera przez oś przejdzie na oczach widza. Wtedy widz wie, skąd wzięła się nowa strona.
Świadomy przeskok bywa narzędziem w fabule, kiedy reżyser chce, żeby widz poczuł zamęt. W wywiadzie, filmie szkoleniowym i rolce firmowej takiej potrzeby prawie nie ma. Ja go tam nie stosuję.
Jak przejść na drugą stronę osi zgodnie z zasadą
Czasem musisz zmienić stronę. Druga połowa ma ładniejsze tło, światło z okna pada lepiej albo po prostu chcesz odświeżyć obraz w długiej rozmowie. Da się to zrobić na trzy sposoby. W każdym widz widzi, co się stało.
Ruch kamery przez oś w jednym ujęciu
Kamera przejeżdża przez linię bez cięcia: z gimbala, ze slidera albo z ręki. Widz jedzie razem z nią i po drodze widzi, jak zmienia się układ. Kiedy ujęcie się kończy, nowa strona jest dla niego oczywista, a od tej chwili nowa połowa staje się Twoją połową. Jakie ruchy kamery nadają się do takiego przejścia, opisuje tekst o ruchach kamery.
To najpewniejsza droga. Wymaga próby.
Ujęcie na osi
Kamera staje dokładnie na linii. Rozmówca patrzy wtedy prawie prosto w obiektyw albo kamera patrzy wzdłuż korytarza, którym ktoś idzie. Ujęcie na osi jest neutralne: nie należy do żadnej połowy, a po nim możesz zacząć od drugiej strony.
W wywiadzie uważaj z tym ujęciem. Bo gość patrzący w obiektyw mówi do widza, nie do prowadzącego. To już inny format.
Przebitka albo nowa oś
Przebitka to ujęcie bez rozmówców w kadrze: ręce, notes, otoczenie, detal produktu. Daje widzowi oddech i łagodzi zmianę strony, choć jej nie unieważnia. Skąd brać takie ujęcia i jak je kręcić, opisuje tekst o b-rollu.
Do przebitki wystarczy zwykłe cięcie. Efektowne przejście tylko zwróci uwagę na to, co chcesz ukryć. Kiedy przejście ma sens, piszę w tekście o przejściach w filmie.
Stronę może też zmienić sama scena. Rozmówca wstaje i przechodzi na drugą stronę stołu, a kamera go obserwuje. Nowa oś powstaje na oczach widza i nikt się nie gubi.
Oś w ruchu: kierunek, w którym ktoś idzie
Kiedy ktoś idzie, oś biegnie wzdłuż jego drogi. Kamery stoją po jednej stronie trasy, a postać idzie w tę samą stronę kadru w każdym ujęciu, na przykład z lewej do prawej.
Wyjście z kadru i wejście do kolejnego ujęcia muszą się zgadzać. Jeśli postać wychodzi prawą krawędzią, w następnym ujęciu wchodzi lewą. Odwrotnie wygląda, jakby wróciła po coś do domu.
Kierunek może się zmienić, jeśli widz zobaczy zakręt. Postać skręca w kadrze i od tego momentu idzie w drugą stronę. Ujęcie na osi działa też tutaj: osoba idzie prosto na kamerę albo od niej, a potem możesz zmienić stronę.
Najłatwiej sprawdzić to na rysunku z góry, zanim przyjedziesz na plan. Strzałka drogi, kreska osi, kropki kamer. Jak przygotować taki rysunek razem z kolejnością ujęć, opisuje tekst o storyboardzie.
Dwie kamery w wywiadzie po jednej stronie osi
Wywiad to najprostszy przypadek zasady. Masz dwie osoby, a linia spojrzeń między nimi jest Twoją osią. Obie kamery stoją po tej samej stronie tej linii.
Na schemacie gość i prowadzący siedzą na linii spojrzeń. Kamera 1 stoi przy prowadzącym i patrzy na gościa, Kamera 2 stoi przy gościu i patrzy na prowadzącego. Promienie się krzyżują, ale obie kamery zostają pod linią. Gość w kadrze patrzy w jedną stronę, prowadzący w drugą, i rozmowa skleja się sama.
Kolejność ustawiania jest zawsze taka sama:
- Wyznacz oś. Posadź rozmówców i zobacz, gdzie biegnie ich wzrok.
- Wybierz stronę. Zdecyduj, która połowa ma lepsze tło i światło.
- Postaw kamery. Obie w tej połowie, a plan ogólny też stąd.
- Sprawdź spojrzenia. Na podglądzie jeden rozmówca patrzy w prawo, drugi w lewo.
Na planie pomaga kawałek taśmy na podłodze wzdłuż osi. Każdy, kto przestawia statyw, widzi granicę.
Masz jedną kamerę i przestawiasz ją między ujęciami? Zasada działa tak samo. Zmiana planu z ogólnego na bliski nie przenosi kamery za oś, dopóki zostajesz w swojej połowie. Plany od totalu do detalu rozpisuje tekst o rodzajach planów filmowych.
Przed nagraniem sprawdź
Sześć pytań sprawdzisz w minutę. W montażu tego już nie poprawisz.
- Gdzie jest oś? Między oczami rozmówców albo wzdłuż drogi postaci.
- Strona kamer. Wszystkie kamery po jednej stronie, także ta od planu ogólnego.
- Kierunek spojrzeń. Na podglądzie każdej kamery rozmówcy patrzą w przeciwne strony kadru.
- Kierunek ruchu. Postać idzie w tę samą stronę we wszystkich ujęciach.
- Ujęcie na osi. Jeśli planujesz zmianę strony, wiesz, którym ujęciem ją zrobisz.
- Plan ogólny. Pokazuje cały układ i ustawia widzowi mapę, zanim zaczniesz ciąć na bliskie plany.
Z mojej praktyki
W studiu z gościem każda osoba ma swój mikrofon Rode Procaster. Kamery ustaw po jednej stronie linii spojrzeń, zanim padnie pierwsze pytanie. Potem ich nie ruszaj.
W montażu inwentarz materiału i synchronizację kamer po dźwięku robi u mnie Claude, a montujemy w DaVinci Resolve. Synchronizacja ustawi klipy w czasie. Osi nie naprawi. Jeśli kamera stała po złej stronie, oś czasu będzie równiutka, a rozmówcy i tak będą patrzeć w tę samą stronę.
Programem tego czysto nie poprawisz. Odbicie obrazu w poziomie odwraca też napisy na koszulce, przedziałek i tło. Lepiej poświęcić minutę na planie.
Filmowania i montażu z kilku kamer uczę na szkoleniu z filmowania i montażu. Więcej tekstów o kadrze, montażu i nagrywaniu jest w kategorii wideo.
Co zrobić dziś
Weź kartkę i narysuj z góry pomieszczenie, w którym nagrywasz najczęściej. Dwa kółka dla rozmówców, linia między nimi, zakreślona połowa, w której staną kamery. Zaznacz, gdzie w tej połowie jest najlepsze tło. Przy następnym nagraniu połóż kartkę obok statywu.
